For the best experience, open
https://m.navbharatsamay.in
on your mobile browser.
Advertisement

છત્રપતિ શિવાજીએ વાઘ નાખથી અફઝલખાનનો જીવકેવી રીતે લીધો? જાણો કેવી રીતે મરાઠા શાસકનું હથિયાર લંડન પહોંચ્યું

03:44 PM Oct 07, 2023 IST | mital Patel
છત્રપતિ શિવાજીએ વાઘ નાખથી અફઝલખાનનો જીવકેવી રીતે લીધો  જાણો કેવી રીતે મરાઠા શાસકનું હથિયાર લંડન પહોંચ્યું
Advertisement

મહારાષ્ટ્રના સાંસ્કૃતિક બાબતોના પ્રધાન સુધીર મુનગંટીવારે મંગળવારે (3 ઓક્ટોબર) છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના પ્રખ્યાત વાઘ નાખને રાજ્યમાં પાછા લાવવા માટે લંડન સ્થિત વિક્ટોરિયા અને આલ્બર્ટ મ્યુઝિયમ સાથે એક સમજૂતી પત્ર (MOU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા.

Advertisement

એમઓયુમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પ્રાચીન શસ્ત્ર મહારાષ્ટ્ર સરકારને ત્રણ વર્ષ માટે સોંપવામાં આવશે. આ સમયગાળા દરમિયાન રાજ્યભરના મ્યુઝિયમોમાં વાઘ નાખ પ્રદર્શિત કરવામાં આવશે.

Advertisement

વાઘ નાખ શું છે?
વાઘ નાખનો શાબ્દિક અર્થ 'વાઘનો પંજા' થાય છે, વાઘ નાખ એ મધ્યયુગીન પંજા જેવી ખંજર છે જેનો ઉપયોગ સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડમાં થતો હતો. આ શસ્ત્ર કાં તો મુઠ્ઠી પર ફિટ કરવા અથવા હથેળીની નીચે છુપાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું. આ હથિયારમાં ચાર કે પાંચ વક્ર બ્લેડનો સમાવેશ થતો હતો જે ગ્લોવ અથવા અમુક પ્રકારના પટ્ટા સાથે જોડાયેલા હતા. તે સ્વ-બચાવ અથવા અપ્રગટ હુમલા માટે વપરાતું હથિયાર હતું. આ હથિયાર સરળતાથી ચામડી અને માંસને કાપી શકે છે.

Advertisement

છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની વાર્તામાં વાઘ નાખ કેવી રીતે દેખાય છે?
ઈતિહાસમાં વાઘના ખીલાનો સૌથી પ્રખ્યાત ઉપયોગ શિવાજીની કથામાં જોવા મળે છે. એવું કહેવાય છે કે તેણે અફઝલખાનને તેના વાળા નખથી મારી નાખ્યો હતો. ખાન બીજાપુરની આદિલ શાહી સલ્તનતનો સેનાપતિ હતો. દંતકથા અનુસાર, તે એક ભયાનક યોદ્ધા હતો. તેની ઊંચાઈ સાત ફૂટથી વધુ હતી. સલ્તનતના દક્ષિણી પ્રદેશોમાં બળવાખોર જાગીરોને વશ કર્યા પછી, તેને શિવાજીને વશ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો.

શિવાજી આદિલ શાહીઓના ભૂતપૂર્વ જાગીરદાર હતા, પરંતુ 1650 સુધીમાં તેમણે ઝડપથી તેમના પ્રદેશનો વિસ્તાર કર્યો. તેણે કોંકણમાં કિલ્લાઓ લીધા અને આદિલ શાહી પ્રદેશના મોટા ભાગને કબજે કરી લીધો. દક્ષિણમાં અફઝલ ખાનની સફળતા જોઈને સુલતાને શિવાજીને વશ કરવા શક્તિશાળી સેના મોકલી. લશ્કરની કમાન અફઝલ ખાનના હાથમાં હતી.

ખાને કોંકણમાં કૂચ કરી અને શિવાજી સાથે મુલાકાતની માંગ કરી. તેમણે કહ્યું કે બંનેએ બિનજરૂરી રક્તપાતથી બચવા માટે વાત કરવી જોઈએ અને મામલો ઉકેલવો જોઈએ. પરંતુ શિવાજીને વિશ્વાસઘાતની ગંધ આવી. તેથી તે તૈયાર થઈને સભામાં ગયો, તેના ડગલા નીચે ચેઈનમેલ પહેરીને અને તેની સ્લીવમાં વાઘ નાખ છુપાવીને.

મીટિંગમાં, ખાને શિવાજીને આલિંગનની આડમાં છરો મારવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ શિવાજી તેમના બખ્તર દ્વારા સુરક્ષિત રહ્યા અને બદલો લીધો. શિવાજીએ પોતાના પંજા વડે ખાનના આંતરડા ફાડી નાખ્યા. આ પછી, ખાનનું શિવાજીના એક માણસ દ્વારા શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારપછીના યુદ્ધમાં શિવાજીની સેનાનો વિજય થયો હતો.

છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની વાઘા નળ લંડન કેવી રીતે પહોંચી?
વિક્ટોરિયા અને આલ્બર્ટ મ્યુઝિયમની વેબસાઈટ અનુસાર, આ શસ્ત્ર ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના અધિકારી જેમ્સ ગ્રાન્ટ ડફ (1789-1858) દ્વારા બ્રિટન લાવવામાં આવ્યું હતું. ડફ 1818-22 સુધી સતારા રાજ્યના કંપની નિવાસી (રાજકીય એજન્ટ) હતા. તેઓ પોતે કલાપ્રેમી ઇતિહાસકાર હતા. તેણે એ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ મહરત્તા નામના ત્રણ ગ્રંથોમાં એક પુસ્તક પણ લખ્યું. તે પુસ્તકનો ઉલ્લેખ આજ સુધી થાય છે.

સ્કોટલેન્ડ પરત ફરતી વખતે ડફ પાસે નવા હથિયાર માટેનો ફીટ કેસ હતો. કેસ પર લખવામાં આવ્યું હતું કે, “શિવાજીની વાઘ ખીલી, જેનાથી તેણે મુઘલ સેનાપતિને મારી નાખ્યો. ઈડનના શ્રી જેમ્સ ગ્રાન્ટ-ડફને સતારામાં તેમના રોકાણ દરમિયાન આ શસ્ત્ર પ્રાપ્ત થયું હતું. વડા પ્રધાન દ્વારા તેમને વાઘ નખ પેશ્વા આપવામાં આવ્યા હતા.

મરાઠાઓના છેલ્લા પેશ્વા (વડાપ્રધાન) બાજીરાવ બીજાએ ત્રીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધમાં તેમની હાર બાદ જૂન 1818માં અંગ્રેજો સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું. તેને કાનપુર નજીક બિથુરમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. શક્ય છે કે તેણે આ હથિયાર ગ્રાન્ટ ડફને આપ્યું હોય. જો કે, મ્યુઝિયમની વેબસાઈટ કહે છે કે આ એક વણચકાસાયેલ દાવો છે, જે તેના બોક્સ પરના ડફના લખાણોના આધારે છે.

વાળા નાખ કેમ પાછા આવે છે?
વસાહતીઓ દ્વારા ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વની અમૂલ્ય કલાકૃતિઓને યુરોપમાં લૂંટ અથવા સંભારણું તરીકે લઈ જવામાં આવી હતી. મૂળ વતનીઓ દ્વારા યુરોપિયનોને આપવામાં આવતી ભેટો પણ સ્વતંત્ર મનથી આપવામાં આવી ન હતી, પરંતુ ગૌણ પદથી આપવામાં આવી હતી - જેમ કે પેશ્વા દ્વારા ગ્રાન્ટ ડફને આપવામાં આવેલી ભેટ.

યુરોપ અને પશ્ચિમી વિશ્વના ઘણા સંગ્રહાલયો વસાહતી લૂંટની વસ્તુઓથી ભરેલા છે અને તાજેતરના વર્ષોમાં આવી વસ્તુઓને તેમના મૂળ સ્થાનો પર પરત કરવાની હિલચાલ વધી રહી છે. આ આધારો પર, ભારત સરકારે કોહ-એ-નૂર હીરાને પરત કરવાની વિનંતી કરી છે.

હવે વાઘ નાખ થોડા સમય માટે પુનરાગમન કરી રહી છે. ત્રણ વર્ષ પછી વાઘ નાખ ફરી એકવાર સંગ્રહાલયમાં જશે. સાંસ્કૃતિક પ્રધાન મુનગંટીવારે અગાઉ જાહેરાત કરી હતી કે રાજ્ય સરકારે શિવાજીના રાજ્યાભિષેકની 350મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી નિમિત્તે રાજ્યમાં વાઘ નાખને પરત લાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે.

Advertisement
Author Image

Times Team

View all posts

Advertisement